Substantiw

z Kitakija

(rozdźěl mjez wersijomaj)
Dźi do: Nawigacija, Pytać
S (Přiznamjenja: korektura)
(Distingoj / únsuri: přełožk)
Rjadka 38: Rjadka 38:
Rozeznawanje rodow so je za čas wuwića Kitakšćiny změniło.
Rozeznawanje rodow so je za čas wuwića Kitakšćiny změniło.
-
== Distingoj / únsuri ==
+
== Rozdźěle / únsuri ==
-
=== Bestoj kaj homoj / êlukori va gúmori ===
+
=== Zwěrjata a čłowjekojo / êlukori va gúmori ===
-
Se temas en la radiko pri vivaĵo distinganta seksojn (ekz. ĉevalo, hundo k.a.), la baza formo finiĝas je -o (Ĝi nur mencias la specon), la formo je -i estas ina kaj la formo je -u estas vira laŭ la sekso de la koncerna estaĵo (besto aŭ homo). La formo por ido estas farata per la sufikso -ok-, ekz.: ádvo "ĉevalo" > ádvoko "ĉevalido". Se necesas, ankaŭ ĉi tie eblas distingi laŭ la sekso, kiel antaŭe menciita.
+
Jeli dźe w zdónku wo žiwoch kotryž so po splahu rozeznawa (na př. kóń, pos a.d.), bazowa forma kónči na -o (Wona jenož naspomni družinu), forma na -i je žónska a forma na -u je muska po splahu  potrjecheneho bytosće (zwěrjo abo čłowjek). Forma za potomnika so twori z pomocu sufiksa -ok-, na př.: ádvo "kóń" > ádvoko "žrěbjo". Jeli je trěbno, tež tu je móžno rozeznawać po splahu, kaž před tym naspomnjene.
-
=== Plantoj / zóltukori ===
+
-
Se temas pri plantoj, eblas distingi inter planto kaj ties frukto. Tio okazas laŭ kvar manieroj.
+
-
#La vorto pri planto finiĝas je -i -u, kaj la koncerna frukto finiĝas je -o, ekz.:
+
=== Rostliny / zóltukori ===
 +
Jeli dźe wo rostliny, je móžno rozeznawać mjez rostlinami a jich płodami. To so po štyrimi wašnjemi  stanje.
 +
 
 +
#Słowo za rostlinu kónči na -i abo -u, a potrjecheny płód kónči na -o, na př.:
{| class="prettytable"
{| class="prettytable"
-
! Baza formo
+
! Bazowa forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Devena formo
+
! Wotwodźenska forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Etimo
+
! Etymon
|-
|-
| kílni
| kílni
-
| kverko
+
| dub
| kílno
| kílno
-
| glano
+
| žołdź
| Arm.: kalin (gen.) kalnoy; kalni;
| Arm.: kalin (gen.) kalnoy; kalni;
-
Lit.: gylė, gìlė, Mn.Pr.: gile
+
Lit.: gylė, gìlė, St.Pr.: gile
|-
|-
| indímu
| indímu
-
| citron-arbo
+
| citronowc
| indímo
| indímo
-
| citrono
+
| citrona
| Knjr.: indimu
| Knjr.: indimu
|-
|-
| icúŋi
| icúŋi
-
| oranĝ-arbo
+
| oranžowc
| icúŋo
| icúŋo
-
| oranĝo
+
| oranža
| Knjr.: icunga
| Knjr.: icunga
|}
|}
-
#La vorto pri la frukto finiĝas je unu el la eblaj finaĵoj. Tiam la vorto pri la planto estas formata per la sufikso -ilć- (el Snĉ.: -íłč). La frukto ne kreskas sur arbo, sed sur arbusto aŭ io tia.
+
#Słowo za płód kónči na jednym z móžnych kóncowkow. Potom słowo za rostlinu so twori z pomocu  sufiksa -ilć- (z Snč.: -íłč). Płód njerosće na štomje, ale na kerku abo něčo tajke.
{| class="prettytable"
{| class="prettytable"
-
! Baza formo
+
! Bazowa forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Devena formo
+
! Wotwodźenska forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Etimo
+
! Etymon
|-  
|-  
| málseŋi
| málseŋi
-
| mirtelo
+
| holanska jahodka
| málseŋ-ilći
| málseŋ-ilći
-
| mirtelujo
+
| kerk z holanskimi jahodkami
| Snĉ.: mal´sëŋ / mal´sëŋíłč  
| Snĉ.: mal´sëŋ / mal´sëŋíłč  
|-
|-
| kémkwi
| kémkwi
-
| groso
+
| kosmačka
| kémkw-ilći
| kémkw-ilći
-
| grosujo
+
| kosmačkowc
-
| Snĉ.: qemk´w / qemk´wíłč
+
| Snč.: qemk´w / qemk´wíłč
|-  
|-  
| tílkwo
| tílkwo
-
| frago
+
| truskalca
| tílkw-ilćo
| tílkw-ilćo
-
| fragujo
+
| truskalcowa rostlina
| Snĉ.: t´il´ëqw / t´il´ëqwíłč  
| Snĉ.: t´il´ëqw / t´il´ëqwíłč  
|-
|-
| rétki
| rétki
-
| rafano
+
| rjetkej
| rétk-ilći
| rétk-ilći
-
| rafano (planto)
+
| rjetkej (rostlina)
| Cig.: retka (Pl.) retki  
| Cig.: retka (Pl.) retki  
|-
|-
| pápu
| pápu
-
| fazeolo
+
| bob
| páp-ilću
| páp-ilću
-
| fazeolujo
+
| buna
| Fin.: papu  
| Fin.: papu  
|-
|-
| brámlu
| brámlu
-
| rubuso
+
| ćernjowka
| bráml-ilću
| bráml-ilću
-
| rubusujo
+
| ćernjowc
| Skot.: brammle [braml]  
| Skot.: brammle [braml]  
|-
|-
| malíni
| malíni
-
| frambo
+
| malena
| malín-ilći
| malín-ilći
-
| frambujo
+
| malenowc
| Rus.: малина [malina]  
| Rus.: малина [malina]  
|-
|-
| pómsi
| pómsi
-
| tomato
+
| tomata
| póms-ilći
| póms-ilći
-
| tomatujo
+
| tomatowc
-
| [[inventita|inv.]]
+
| [[wunamakany|wun.]]
|}
|}
-
#La vorto pri la frukto finiĝas je -o. La planto formiĝas per -púmu "arbo" aŭ simila kunmeto.
+
#Słowo za płód kónči na -o. Rostlina so twori z pomocu -púmu "štom" abo podobneje zestajenki.
{| class="prettytable"
{| class="prettytable"
-
! Baza formo
+
! Bazowa forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Devena formo
+
! Wotwodźenska forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Etimo
+
! Etymon
|-
|-
| áplo
| áplo
-
| pomo
+
| jabłuko
| àplo-púmu
| àplo-púmu
-
| pom-arbo
+
| jabłučina
| Pld.: Appel  
| Pld.: Appel  
|}
|}
-
#La bazo estas frukto, kiu kreskas sur arbo. La planto formiĝas per -aswu (el: Aĉum.: aswu 'tree')  
+
#Baza je płód, kotryž rosće na štomje. Rostlina so twori z -aswu (z: Ačum.: aswu 'tree')  
{| class="prettytable"
{| class="prettytable"
-
! Baza formo
+
! Bazowa forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Devena formo
+
! Wotwodźenska forma
-
! Senco
+
! Woznam
-
! Etimo
+
! Etymon
|-
|-
| áplo
| áplo
-
| pomo
+
| jabłuko
| ápl-aswu
| ápl-aswu
-
| pom-arbo
+
| jabłučina
| Pld.: Appel  
| Pld.: Appel  
|-
|-
| bátili
| bátili
-
| pruno
+
| slowka
| bátil-àswu
| bátil-àswu
-
| prun-arbo
+
| slowčina
-
| Aĉum.: batdi; batdilóo  
+
| Ačum.: batdi; batdilóo  
|}
|}

Wersija z 17:26, 16. jun 2011

Wobsah

Přiznamjenja

Jeho wažniše přiznamjo je skłonjujomnosć, kotrež so ze sufiksami stanje. Eksistuja tři typow skłonjowanskich sufiksow: jedyn za čisło, a jedyn za pad. Třeći typ sufiksa faktisce je konjugaciski, dokelž wupraji čas.

Nimo toho substantiw móže jedyn ze sćěhowacych kóncowkow měć:

kóncowka ród modele
-i žónski Sans.: -ī/-nī, Rom.: -i/-ni; Malt.: -i (#1); Kvn.: -i (#2)
-o neutralny Sl.: -o #3
-u muski Div.: -u (#4); Malt.: -u (#5); Kvn.: -u (#6), Klk.: -u (#7)
  • #1: vuci "hłós"
  • #2: W quendi 'Elbenfrau', aini 'Heilige', heri 'Herrin, Frau', tári 'Königin'
  • #3: Rus.: вино [vino], Pl./Sor.: wino, Čěsk./Słwk.: vino
  • #4: Gt.: sunus, Lit.: sūnùs, Sans.: sūnus, St.Jendźel./Frs./Pld./St.Něm.: sunu "syn"; Germ.: magu 'Sohn'
  • #5: seklu "lětstotk"
  • #6: W quendu 'Elbenmann', ainu 'Heiliger', heru 'Herr, Meister', hanu 'Männchen, Mann'
  • #7: manu "muž", abu "ja", ebu "ty", ibu "wón", su "so" Rěč wunamakana wot Markus Heupel

Jenož mało nimaja tajku wokalnu kóncowku. Ale słowotwórba móže činić, zo samo wone přijimuja znajmjeńša njeneutralnu kóncowku zo by ród wuprajić. Na př.: kaw "howjado" > káwi "kruwa".

Za čas nałožowanja słowotwórboweho systema so móže změna roda stać.

Rozeznawanje rodow so je za čas wuwića Kitakšćiny změniło.

Rozdźěle / únsuri

Zwěrjata a čłowjekojo / êlukori va gúmori

Jeli dźe w zdónku wo žiwoch kotryž so po splahu rozeznawa (na př. kóń, pos a.d.), bazowa forma kónči na -o (Wona jenož naspomni družinu), forma na -i je žónska a forma na -u je muska po splahu potrjecheneho bytosće (zwěrjo abo čłowjek). Forma za potomnika so twori z pomocu sufiksa -ok-, na př.: ádvo "kóń" > ádvoko "žrěbjo". Jeli je trěbno, tež tu je móžno rozeznawać po splahu, kaž před tym naspomnjene.

Rostliny / zóltukori

Jeli dźe wo rostliny, je móžno rozeznawać mjez rostlinami a jich płodami. To so po štyrimi wašnjemi stanje.

  1. Słowo za rostlinu kónči na -i abo -u, a potrjecheny płód kónči na -o, na př.:
Bazowa forma Woznam Wotwodźenska forma Woznam Etymon
kílni dub kílno žołdź Arm.: kalin (gen.) kalnoy; kalni;

Lit.: gylė, gìlė, St.Pr.: gile

indímu citronowc indímo citrona Knjr.: indimu
icúŋi oranžowc icúŋo oranža Knjr.: icunga
  1. Słowo za płód kónči na jednym z móžnych kóncowkow. Potom słowo za rostlinu so twori z pomocu sufiksa -ilć- (z Snč.: -íłč). Płód njerosće na štomje, ale na kerku abo něčo tajke.
Bazowa forma Woznam Wotwodźenska forma Woznam Etymon
málseŋi holanska jahodka málseŋ-ilći kerk z holanskimi jahodkami Snĉ.: mal´sëŋ / mal´sëŋíłč
kémkwi kosmačka kémkw-ilći kosmačkowc Snč.: qemk´w / qemk´wíłč
tílkwo truskalca tílkw-ilćo truskalcowa rostlina Snĉ.: t´il´ëqw / t´il´ëqwíłč
rétki rjetkej rétk-ilći rjetkej (rostlina) Cig.: retka (Pl.) retki
pápu bob páp-ilću buna Fin.: papu
brámlu ćernjowka bráml-ilću ćernjowc Skot.: brammle [braml]
malíni malena malín-ilći malenowc Rus.: малина [malina]
pómsi tomata póms-ilći tomatowc wun.
  1. Słowo za płód kónči na -o. Rostlina so twori z pomocu -púmu "štom" abo podobneje zestajenki.
Bazowa forma Woznam Wotwodźenska forma Woznam Etymon
áplo jabłuko àplo-púmu jabłučina Pld.: Appel
  1. Baza je płód, kotryž rosće na štomje. Rostlina so twori z -aswu (z: Ačum.: aswu 'tree')
Bazowa forma Woznam Wotwodźenska forma Woznam Etymon
áplo jabłuko ápl-aswu jabłučina Pld.: Appel
bátili slowka bátil-àswu slowčina Ačum.: batdi; batdilóo

Apudmeteblaj vortoj / nàbi-détatvari sónori

Artikolo nedifinita ne ekzistas; ekzistas nur artikolo difinita tla por ĉiuj genroj, kazoj kaj nombroj. Ĝi ĉiam staras antaŭ la koncerna substantivo. Nur interŝoveblas derivaĵoj je -a de nebaza tabelpronomo, numeralo kaj adjektivo en la ĉi-menciita sekvo, ekz.:

tla kum tlústari peosori la tri dikaj hundoj
tla témilanari śaś kárari mícori la ĉi-tieaj ses nigraj katoj

Se antaŭiras tabelpronomo je -e aŭ -a kiel téme, núje, kve, náne, jóŋketéma, núja, kva, nána resp. jóŋka neniam uzeblas la artikolo, ekz.:

téme gúrda gójro ĉi tiu malbela infanaĉo
kveri pit láwl-ajpari línturi kiuj kvin kantemaj birdoj

Same ankaŭ la artikolo neniam staras ĉe uzado de iu posesiva pronomo, ekz.:

múde míci tenjáwka mia katino miaŭas
énsaj múa zívajko en mia loĝejo

La adjektivo ankaŭ povas sekvi, la tabelpronomoj téme ĝis jóŋka, la numeralo kaj la artikolo tla neniam, ekz.

tla gao íśiri tlústimari la naŭ virinoj diketa
núje mója bámbo cádla tiu bela infano sata

Krom la supre menciitaj vortoj ankaŭ prepozicioj kiel subklaso de la apozicioj staras antaŭ la koncerna substantivo, ekz.:

úpsaj tla àplo-púmu sur la pom-arbo
béjsaj tla gjúpa pójku ĉe la stulta knabo

Sed postpozicioj kiel alia subklaso de apozicioj ĉiam devas sekvi post substantivo, kiu tiam aperas en la postpozitivo, ekz.:

vípsal góril úpvosaj sur la alta monto
kum díparil tóvuril béjvosaj ĉe tri profundaj lagoj

RIM: Vi certe rimarkis ĉi tie, ke en tiaj kazoj la vortsekvo de la Kitaka tute ne plu similas al la Esperanta. Tio tute tipas por tiaj konstruoj, kies modelo aperas en finnougraj, tjurkaj kaj aliaj aglutinaj lingvoj.

Senfinaĵaj substantivoj / paántasari nàmi-sónori

  vortoj sinonimoj esperante etimo
1. átah bápu, tátu patro, paĉjo Hur.: at'aj, Ur.: atë, Gt.: atta, Het.: attas,

Gr.: atta, Lat.: atta, Alb.: atë, …

2. doj cúi paro Vj.: đôi
3. feŋ dáku, wádo danko Angl.: thank
4. kaw (<kaú)   bovo Angl.: cow, Sur.: kaw, Pld.: Kauh
5. vôvaw peóso hundo, hundeto Ger.: Wauwau
Wosobinske nastroje